 زماني كه خبر ساخت فيلم «خرمشهر» به عنوان دومين ساخته بلند مسعود بخشي كه بعدها به «يك خانواده محترم» تغيير نام داد مطرح شد، كسي گمان نمي كرد اين فيلم به يكي از آثار پر حاشيه سينماي ايران تبديل شود و نمايش آن در كشور در هالهاي از ابهام قرار گيرد.
مسعود بخشي كه با ساخت مستند بلند «تهران انار ندارد» مورد توجه جامعه سينمايي و مخاطبان خاص قرار گرفت، اولين فيلم بلند داستانياش را به تهيهكنندگي محمد آفريده كه پيش از آن در مركز گسترش سينماي مستند و تجربي با هم همكاري داشتند، مقابل دوربين برد.
همزمان با شروع فيلمبرداري خلاصه داستاني با اين مضمون از فيلم منتشر شد: «فيلم روایتگر داستانی جذاب و درامی خانوادگی است که با نگاهی به داستان هابیل و قابیل، در بستر اتفاقات و حوادث بعد از انقلاب مخصوصاً آزادی خرمشهر، به تصویر شرایط و دیدگاههای شخصیتهای داستان، در حال حاضر میپردازد».
فيلم ديده نشده بود و طبعا نسبت به آن واكنشي هم وجود نداشت تا آنكه چندي پيش «يك خانواده محترم» براي حضور در بخش دو هفته كارگردانان جشنوارهي كن به عنوان تنها نماينده سينماي ايران انتخاب شد و مسعود بخشي در اولين اظهار نظر درباره فيلمش نوشت: «فيلم سينمايي «یک خانواده محترم»، فیلمی قصهگو و روایتگر رنج و امید مردم ماست و آنرا بیش از همه برای مخاطب ایرانی ساختهام که این قصه را زندگی کرده است. خوشحالم که فیلمم در سیامین سالگرد آزادی خرمشهر به نمایش در میآید و آنرا به تمامی نوجوانانی که در آن سالها، یک شبه مرد شدند و جانشان را فدا کردند، تقدیم میکنم. امیدوارم کسانی که سودای ثروت و قدرت، کور و کرشان کرده، نیز آنها را از یاد نبرند.
در آن سالها، دنیا -که از این جنگ سود میبرد- به روی این تجاوز چشم بست و جنگی را که سرنوشت میلیونها ایرانی و عراقی را تغییر داد؛ نادیده گرفت. این روزها هم باز صحبت جنگ و تهدید است. اما برای ما ایرانیها که هزاران سال است مورد تهدید و در حال دفاع دائمی از خودمان بوده و هستیم، این حرفها مضحک به نظر میرسد. به گمانم کشور ما را بایستی نخست با فرهنگش شناخت و سینما ی ایران، امروز نقطه اوج این فرهنگ است.»
اما در آستانه حضور اين فيلم در كن رحيمزاده - مدير گروه دفاع مقدس و انقلاب اسلامي سيمافيلم - از لغو مشارکت سيمافيلم در توليد اين فيلم خبر داد و دليل انصراف را مطابق نبودن فيلمنامه اوليه با فيلم توليد شده اعلام و به اين مسئله اشاره کرد که طرح اوليه فيلمنامه خانوادهاي بود که يکي از فرزندانشان در دفاع مقدس به شهادت ميرسيد. شرايطي که خانواده داشتند و تغيير و تحولاتي که در خانواده اتفاق ميافتاد، طرح اوليه فيلمنامه بود و تهيهکننده از سيمافيلم درخواست مشارکت داشت.
محمد آفريده - تهيهكننده اثر - هم در اين خصوص اظهار كرد: مشکل از جايي آغاز شد که فيلم در کن پذيرفته شد و معادلات کمي تغيير کرد و دوستان حساس شدند. ما فکر کرديم همه موارد را رعايت کردهايم. در نسخه نهايي آن چيزي که مورد نظر تلويزيون است، با حضور کارگردان در يک نمايش خصوصي به انجام ميرسانيم . ممکن است فيلم نکاتي داشته باشد يا من به عنوان تهيهکننده نظراتي نسبت به آن داشته باشم، اما ما همه بايد نگاهي مصلحانه و پدرانه به فيلم داشته باشيم.»
سرانجام 31 ارديبهشت ماه از اين فيلم رونمايي شد و «يك خانواده محترم» در جشنواره فيلم كن به نمايش درآمد كه همزماني آن با مراسم تقدير از اصغر فرهادي، باعث شد در سانس اول نمايش اين فيلم ايرانيها حضور كمرنگي در سالن داشته باشند.
پس از نمایش فیلم، مسعود بخشي در پاسخ به پرسشهای حضار، ضمن اشاره به هشت سال جنگ تحمیلی عراق علیه ایران و خسارتهای وارده به مردم ایران گفت: «میخواستم با این فیلم، از جنگی حرف بزنم که در غرب ندیده گرفته شد؛ چرا که منافع غرب با این جنگ تامین شد.»
بابک حمیدیان - بازیگر فیلم - نیز در پاسخ به سوالی دربارهي بازياش در «يك خانواده محترم» توضیح داد: « من بازیگر کاملا حرفهای تئاتر و سینما در ایران هستم و متولد ۱۳۵۹، سالی که عراق به ایران حمله کرد. من هم مانند بسیاری از همنسلانم با خاطرات جنگ بزرگ شدم و برای من رسیدن به شخصیت فیلم، ترکیبی از فن بازیگری و خاطرات کودکیام بود.»
بخشی هم در پاسخ به سوال دیگری در مورد خانواده فیلم گفت: « این فیلم داستان یک خانواده و از زاویه دید من است. در جامعه ایران خانوادههای مختلفی با قصههای مختلف وجود دارند، همانطور که در سینمای ایران، گونههای مختلف با کارگردانها و ایدهها ی مختلف وجود دارد.»
همچنين يکی از منتقدین حاضر در جلسه با تاکید بر قدرتمندی و لایه لایه بودن نقش زنان در فیلم، در مورد حضور زن در جامعه ایران سوال کرد و بخشی در پاسخ گفت: «این مادر فیلم است که در مقابل خلاف عضوی از خانواده مقاومت میکند و نگهدار ارزشها و پاکی و درستی است.»
بخشي درباره تولید و نمایش فیلم در ایران اضافه کرد:« فیلم در شرایطی حرفهای با اکیپ و بازیگران حرفهای ایرانی تولید شده و تمام سعی ما این است که آنرا برای مخاطب ایرانی نمایش دهیم.»
اما حاشيه هاي اصلي فيلم «يك خانواده محترم» بعد از سئانس دوم نمايش آن در سالن «پله استفني» و حضور گسترده ايرانيهاي حاضر در كن بهوجود آمد كه اكثر آنها نسبت به تصوير ارايه شده از ايران در اين فيلم انتقاد داشتند.
مسعود نجفي - خبرنگار سينمايي ايسنا - بهعنوان تنها خبرنگار ايراني حاضر در سالن در اين خصوص گفت: «تماشاگران خارجي حاضر در سالن از فيلم استقبال و حتي دقايق زيادي عوامل كار را تشويق كردند اما ايرانيهاي حاضر به شدت گله داشتند و معتقد بودند از ايران و ايراني تصوير درستي ارايه نشده است.»
محمد آفريده اما با اشاره به تفاوت نگاه خارجيها با ايرانيها به اين فيلم اظهار كرد: « نگاه مخاطبان خارجي به اين فيلم با نگاه مخاطبان ايراني تفاوت داشت؛ آنها خيلي به اصالتهاي فيلم توجه داشتند و بحث شهيد و كسي كه در موقعيتهاي مختلف تلاش ميكرد، براي آنها جالب بود. حتي تصاوير آرشيوي كه از خرمشهر در فيلم داشتيم، براي مخاطبان جذاب بود. دوستان ايراني ما بيشتر نگران بازتاب فيلم در ميان مخاطبان خارجي بودند، الحمدالله ديدگاه مخاطب خارجي نسبت به فيلم مثبت بود. بايد اشاره كنم كه مخاطب خارجي فقط به «فيلم» نگاه ميكند، برخلاف دوستان ايراني كه به كليتهاي مبهمي كه معمولا بهخاطر سياستزدگي دچار آنها هستيم، توجه دارند.»
وي ادامه داد:« در فيلم «يك خانوادهي محترم» نكاتي وجود داشت كه ممكن است من هم آنها را قبول نداشته باشم، اما براي من هم جالب بود كه آن نكات در نگاه مخاطبان خارجي مورد توجه نبود. نگاه آنها نوع ديگري است و با توجه به فرهنگ، شرايط اجتماعي و تاريخچهاي كه دارند، به نكات ديگري با ظرايف ديگري توجه ميكنند. در مجموع، بازتابي كه مخاطب خارجي در جشنواره داشتند و نقدهايي كه در آنجا مطرح شد، خيلي مثبت بود. بناي ما اين بود كه اين نگاه و تصوير را بررسي كنيم و دستاورد خوبي هم داشتيم.»
با بازگشت ايراني هاي حاضر در كن، محمدرضا عباسيان اولين نفري بود كه به اين فيلم واكنش نشان داد و در نشست جشنواره فيلمهاي ويدئويي گفت: « فيلم سينمايي «يك خانواده محترم» توهين به همه باورها، ارزشها و در كل همه آن چيزي است كه مردم كشورمان اعتقاد دارند. من سالها در جشنوارههاي بينالمللي حاضر بودم و همه فيلمهايي كه عليه كشور ما توسط فيلمسازان ايراني و غيرايراني ساخته شده بود را رصد كردم. با كمال تاسف اعلام ميكنم كه در تمام آنها و در تمام اين مدت فيلمي به بدي «يك خانواده محترم» نديدم، چرا كه اين فيلم از لحاظ ملي و مذهبي سراسر توهين به مردم كشورمان است.»
مديرعامل موسسه رسانههاي تصويري ادامه داد: « پلان به پلان اين فيلم توهين به هر آن چيزي است كه مردم كشورمان اعتقاد دارند، در اينجا منظورم اصلا بحث نظام يا انقلاب نيست، بلكه اين فيلم از اين خط نيز عبور كرده و اعتقادات و آبروي ايرانيان را زير سوال برده است. اميدوارم با پيگيري رسانهها هرچه زودتر نمايشي خصوصي براي نسخه جشنواره كن اين فيلم ترتيب داده شود تا همه بتوانند درباره اين اثر تصميمگيري كنند، البته من براي تهيهكننده اين فيلم كه سالها سابقه مديريتي دارند، متاسف هستم و تعجب ميكنم كه ايشان مصاحبه كرده و از اين فيلم دفاع ميكند.»
عباسيان چند روز بعد از اين اظهارات بهسمت دبيري جشنواره فيلم فجر منصوب شد و درحاليكه يك ماه از پايان جشنواره كن مي گذشت، اعتراض مشابهي توسط هاشم ميرزاخاني - مدير عامل انجمن سينماي جوان - در نشست جشنواره فيلم دنا ادامه پيداكرد و او گفت: « از مردم كشورمان و خانواده شهدا براي نمايش فيلم سينمايي «يك خانواده محترم» در جشنواره كن كه سراسر توهين و تمسخر ...(ارزشهاي مقدس) بود، عذرخواهي ميكنم. زماني كه اين فيلم در جشنواره كن به نمايش درآمد، من از شدت خجالت هر دقيقه بيشتر در صندلي فرو ميرفتم و بهعنوان يك ايراني پيش از آنكه چراغها روشن شود، از سالن خارج شدم تا بيش از اين مورد توهين قرار نگيرم. متعجبم كه سازندگان اين فيلم چگونه از آن دفاع ميكنند؟! »
او در پاسخ به اين سوال كه چرا مديران حاضر در جشنواره در همان زمان موضعگيري نسبت به اين فيلم نكردند؟ عنوان كرد: « من همان جا و پس از مشاهده اين فيلم با خبرنگار ايسنا كه در جشنواره حضور داشت، مصاحبهاي بسيار تند انجام دادم اما سپس تصميم گرفتيم كه اين مصاحبه را منتشر نكنيم، چرا كه ممكن بود نقد اين اثر باعث ميشد كه به اين فيلم جايزه ميدادند. معتقدم هر ايراني كه يك مقدار معرفت داشته باشد با ديدن اين فيلم خجالتزده ميشود و متاسفم كه بگويم در پي نمايش «يك خانواده محترم» در جشنواره ، كشور عزيزمان ايران هو شد.»
اما تهيهكننده اثر كه همه چيز را به ديدن فيلم توسط مردم موكول كرده، معتقد است: «هدف کارگردان از ابتدا در این فیلم، تذکر و آگاهی جهت حفظ اصالتها و هویتها بوده و هست و انشاالله با نمایش فیلم، سوءتفاهمها و سوءبرداشتها، برطرف خواهد شد و مشخصاً قضاوت عادلانه برعهده مردم خواهد بود.»
مدير پيشين مركز گسترش سينماي مستند تصريح دارد:« من همیشه و همواره اعتقاد داشته و دارم که انقلاب اسلامی، انقلاب وصل بوده است، نه فسخ و قطع و جدایی، و هنر همه ما باید این باشد که به دوستانمان بیافزاییم تا به دشمنانمان. یک جوان که عضوی از این مرزوبوم است، به پشتوانه تجربههای خلاق و دانش و آگاهی خود به عنوان قطرهای از دریای بیکران استعدادهای جوان ایران اسلامی، دست به تجربهای در عرصه جدی اجتماعی زده است. پیش از اینکه همه چیز را بر سرش خراب کنیم، شایسته است مدیریت فرهنگی ما به جای عقبنشینی یا افزایش نگرانیها، مشفقانه و دلسوزانه، مسیر حرکت تجربههای جدید را مهیا نماید. اگر این مدیریت صورت نپذیرد، بیتردید وضع سینمای ما هیچ وقت، بهتر از وضع کنونی نمیشود.»
محمد آفريده به هفتهنامه مثلث گفته است: « امام راحل (ره) در خصوص مقام شهدا میفرمایند؛ “شهدا ذخایر عالم بقا هستند.” برای بهره بردن از برکات این ذخایر، راهی جز کار و تلاش مضاعف و ایجاد فضای تجربه در عرصههای گوناگون وجود ندارد و نباید از ترس خطا و یا اشتباه احتمالی، از قدم نهادن در میادین گسترده و عرصههای پر خطر، پرهیز کرد چراکه نفس این تلاش و حرکت، به نشاط و پویایی فرهنگی جامعه جوان ایران اسلامی میافزاید.»
همچنين يكي از فيلمسازان حاضر در جشنواره كن كه سالهاست در اين جشنواره حضور مييابد، ديدگاهي متفاوت از منتقدان سرسخت فيلم «يك خانواده محترم» دارد. او ميگويد: «هرچند جنس اين فيلم با سليقه من منطبق نبود، اما معتقدم حرفهايي كه درباره آن ميزنند و توصيفهايي كه ميشود، غيرواقعي است. اتفاقا معتقدم در اين فيلم چند واقعيت نشان داده شده؛ يكي اينكه عراق اشغالگر كشور ما بوده، ديگر نكتهي قابل توجه، صلابت و سلامت نفس مادري است كه فرزندش براي دفاع از كشور شهيد شده اما تحت هيچ شرايطي حاضر نيست از كنار آن، مال حرام يا امتيازي به زندگياش وارد شود، ولي اين واقعيت هم در فيلم مورد اشاره قرار گرفته كه كساني وجود داشتند كه در همان زمان كه فرزندان ما جانشان را در جبههها فدا ميكردند، به سوء استفادههاي ريز و كلان مشغول بودند. اين همان واقعيتي است كه مسعود دهنمكي هم در فيلمش از آن سخن ميگويد و اعتراضي از اين منظر به آن صورت نميگيرد اما وقتي مسعود بخشي از آن حرف ميزند، بهشدت مورد انتقاد قرار ميگيرد.»
در فيلم سینمایی «يك خانواده محترم» كه تولید مشترک ایران و فرانسه است، بازيگراني چون بابک حميديان، مهرداد صديقيان، آهو خردمند، مهران احمدي، پريوش نظريه، مهرداد ضيايي، بهناز جعفري و داود فتحعليبيگي نقش ايفا كردهاند.
برخي معتقدند اين فيلم با توجه به حواشي پيشآمده فرصت اكران در سينماهاي كشور را بهدست نخواهد آورد اما گروهي هم معتقدند كه اين فيلم با تغيير و تعديل برخي از سكانسها امكان نمايش را خواهد يافت. |
